Xây mới một khu đô thị là bài toán quy hoạch dễ dàng, nhưng tiến hành một cuộc "đại phẫu" không gian hiện hữu, khắc phục những bất cập về hạ tầng và nâng cao chất lượng sống của người dân mới là thách thức thực sự của năng lực quản trị đô thị hiện đại.
Mệnh lệnh cấp thiết cho phát triển
Đối với những thành phố lớn đã phát triển đến một ngưỡng nhất định, một trong những bài toán phức tạp nhất của quá trình đô thị hóa, không phải là xây mới trên những diện tích đất trống rộng lớn, mà là tái thiết các vùng đô thị hiện hữu.
Trong bối cảnh đó, quy hoạch chi tiết 1/500, dự án cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị Vĩnh Hưng quy mô 447ha đang được lấy ý kiến thời gian gần đây đang nhận được sự quan tâm rất lớn của dư luận, đặc biệt là người dân sinh sống trên địa bàn phường.
Nằm ở cửa ngõ phía Nam Thủ đô, khu vực phường Vĩnh Hưng từ lâu đã trở thành điển hình của "bức bối" đô thị.
Ông Ngô Mạnh Cường, Phó chủ tịch UBND phường Vĩnh Hưng, TP. Hà Nội chia sẻ, dù chỉ cách Hồ Gươm chưa đầy 4km, tuy nhiên, hạ tầng trên địa bàn phường vẫn gặp rất nhiều khó khăn.
Hệ thống giao thông và đường xá chưa được đầu tư đồng bộ theo quy hoạch, dẫn đến những bất cập về hạ tầng đi kèm như hệ thống thoát nước, cấp nước, chiếu sáng, hạ ngầm, cây xanh. Toàn bộ các hạng mục này đều theo hiện trạng cũ từ nhiều chục năm trước, khiến đời sống sinh hoạt của người dân gặp nhiều khó khăn.
Hiện nay, các trục đường chính của phường như phố Vĩnh Hưng có mặt cắt chỉ từ 5 - 7m, rộng nhất chỉ khoảng 10m, chia thành hai làn xe. Việc kết nối giao thông giữa phường với các trục đường khác đang hạn chế. Do đó, trên địa bàn phường, người dân thường xuyên chịu ảnh hưởng bởi tình trạng tắc đường, mưa gây úng ngập nhiều nơi.
Bên cạnh đó, các hồ chưa điều tiết tốt; hệ thống thoát nước chưa đảm bảo chống ngập úng do chưa được đầu tư theo quy hoạch bài bản, chủ yếu vẫn dựa trên hệ thống cống và mương cũ từ trước.
Điều này gây hạn chế lớn cho hạ tầng kỹ thuật của phường. Công tác hạ tầng nhìn chung chưa đồng bộ, trên địa bàn phường chưa có tuyến đường nào được làm theo quy hoạch chuẩn, tức là có đủ mặt cắt, lòng đường, vỉa hè theo quy định.
Ngoài ra, các vấn đề về không gian sống, cây xanh, môi trường, sân chơi thể dục thể thao cho người dân cũng rất hạn chế. Một số vị trí đất công hình thành từ nhiều năm trước do chưa được đầu tư theo quy hoạch nên chưa phát huy hiệu quả. Các công trình hạ tầng xã hội như bãi đỗ xe hay các điểm sinh hoạt công cộng còn thiếu, cùng với các điểm nghẽn giao thông vẫn hiện hữu.
"Nếu không tái thiết và chỉnh trang lại, phường Vĩnh Hưng sẽ còn mất rất nhiều năm nữa mới có thể phát triển. Chính quyền cũng xem xét, chọn Vĩnh Hưng làm vị trí tái thiết, qua đó khơi thông các nguồn lực về đất đai trên địa bàn phường, thúc đẩy các dự án chậm triển khai từ nhiều năm trước", ông Cường chia sẻ tại Tọa đàm “Tái thiết đô thị Vĩnh Hưng: Hài hòa lợi ích trong tái cấu trúc không gian đô thị” do Báo Xây dựng tổ chức.
Việc tái thiết và chỉnh trang đô thị được kỳ vọng sẽ giúp thương mại phát triển, qua đó giúp khu vực phía Đông Nam thành phố ngày càng phát triển tốt hơn.
Tái thiết Vĩnh Hưng, do đó, không còn là một lựa chọn mang tính chỉnh trang mỹ quan, mà đã trở thành mệnh lệnh cấp thiết để giải phóng một "nút thắt" hạ tầng và trả lại chất lượng sống xứng đáng cho cư dân.
Chia sẻ tại tọa đàm, TS.KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam cũng cho rằng, vấn đề tái cấu trúc của khu vực đô thị như Vĩnh Hưng là yêu cầu bắt buộc. Đây cũng là hướng tiếp cận cần thiết để cải thiện rõ rệt chất lượng sống và đáp ứng tốt hơn nhu cầu dân sinh bền vững trong tương lai.
Lời giải cho phát triển: Mô hình TOD và đô thị 15 phút
Việc tái thiết sẽ tạo diện mạo mới cho đô thị, bảo đảm các yêu cầu về văn hóa, kỹ thuật và khoa học công nghệ, đáp ứng nhu cầu phát triển đô thị trong tương lai là điều tất yếu, nhưng theo ông Sơn, vấn đề đặt ra là làm thế nào để đảm bảo việc tái thiết thực hiện một cách hiệu quả, đáp ứng các yêu cầu phát triển đặt ra.
Dẫn kinh nghiệm từ thế giới, ông Sơn cho biết, mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) được áp dụng nhằm giải quyết đồng bộ các vấn đề về hạ tầng, phòng cháy, chữa cháy, ngập úng và vệ sinh môi trường.
Nhìn ở khía cạnh này, Vĩnh Hưng sở hữu nhiều lợi thế và khả năng phát triển theo mô hình TOD - đô thị gắn với giao thông công cộng, đặc biệt là các tuyến giao thông tốc độ cao và đường sắt đô thị. Khu vực có tiềm năng phát triển hướng tới mô hình đô thị 15 phút, nơi người dân có thể tiếp cận thuận tiện các dịch vụ thiết yếu.
Theo quy hoạch, khu vực có bốn tuyến đường sắt đi qua, kết hợp với cải tạo hệ thống giao thông, có khả năng kết nối với các trục giao thông chính của thành phố và trục cảnh quan sông Hồng.
Đây là những yếu tố quan trọng trong tổ chức không gian và định hướng phát triển đô thị, cần được thực hiện đồng bộ, bài bản. Bởi, nếu chỉ chỉnh trang nhỏ lẻ, đơn lẻ, những tác động tích cực đối với toàn bộ khu vực sẽ khó đạt như kỳ vọng.
Để hiện thực hóa mục tiêu đó, ông Sơn cho rằng, Vĩnh Hưng cần lựa chọn mô hình phát triển phù hợp, trong đó chú trọng tổ chức đô thị nén theo chiều đứng.
Thay vì phát triển dàn trải với nhà thấp tầng, nhà chia lô, việc bố trí các công trình nhà ở cao tầng giúp giải phóng không gian mặt đất, dành thêm quỹ đất cho cây xanh, hạ tầng kỹ thuật và không gian công cộng.
Khu vực Vĩnh Hưng nên ưu tiên phát triển nhà cao tầng dọc các tuyến đường, hạn chế mô hình nhà thấp tầng, nhà chia lô làm phân tán quỹ đất dành cho cây xanh và hạ tầng. Định hướng quy hoạch theo mô hình đô thị nén, phát triển theo chiều đứng là cách tiếp cận phù hợp với xu hướng tổ chức đô thị hiện đại trên thế giới.
Mô hình phát triển cao tầng dọc các trục đường, kết hợp hài hòa với các công trình thấp tầng phục vụ dịch vụ thiết yếu, chăm sóc sức khỏe và nhu cầu sinh hoạt sẽ góp phần hình thành hệ sinh thái đô thị cân bằng, mở rộng không gian xanh, giảm áp lực giao thông và hướng tới mô hình đô thị 15 phút.
Khi được triển khai đồng bộ, các tổ hợp cao tầng không chỉ tạo diện mạo mới cho khu đô thị Vĩnh Hưng mà còn góp phần cải thiện điều kiện sống, nâng cao khả năng tiếp cận hạ tầng và dịch vụ công cộng của người dân.
Bên cạnh giải pháp quy hoạch, theo ông Sơn, yếu tố quyết định là sự thấu hiểu, chia sẻ và hài hòa lợi ích giữa ba bên: Nhà nước, nhà đầu tư và người dân.
Khi hạ tầng được đầu tư đồng bộ, người dân được tiếp cận các công trình, dịch vụ công cộng hiện đại, có điều kiện sống thuận tiện hơn và sức khỏe được bảo đảm tốt hơn.
Đối với vấn đề tái định cư, cần bảo đảm chất lượng nhà ở, diện tích phù hợp và quyền lợi của các hộ dân bị ảnh hưởng. Theo phương án được đề cập, khoảng 15ha đất được bố trí phục vụ tái định cư cho hơn 7.000 hộ dân bị ảnh hưởng.
Đây là một trong những nội dung quan trọng nhằm bảo đảm hài hòa lợi ích, gắn quá trình phát triển đô thị với yêu cầu an sinh xã hội và nâng cao chất lượng sống của cộng đồng cư dân hiện hữu.
Về phía Nhà nước, quá trình tái thiết góp phần khai thác giá trị đô thị, đồng thời giải quyết những điểm nghẽn về hạ tầng và an sinh xã hội tại khu vực.
Đối với nhà đầu tư, việc phát triển các công trình nhà ở và nhà ở thương mại tạo nguồn lực tài chính để tiếp tục đầu tư trở lại cho hạ tầng, qua đó góp phần cải thiện điều kiện sống và bảo đảm an sinh cho cộng đồng, ông Sơn nhìn nhận.
Về phía chính quyền địa phương, ông Cường khẳng định: "Chính quyền sẽ ở cùng với dân, sát với dân. Trong thời gian tới, công tác tuyên truyền tiếp tục triển khai để người dân nắm rõ ý nghĩa, tác dụng của việc tái thiết chỉnh trang về mặt quy hoạch, phát triển đời sống, an sinh xã hội của người dân, từ không gian sống, điều kiện sống, giao thông phát triển".
Quan điểm của UBND phường luôn minh bạch, công khai tất cả công việc, đồ án, các nội dung liên quan đến cơ chế chính sách, trong đó có đền bù, giải phóng mặt bằng, tái định cư.
Mục tiêu là tạo sự đồng thuận, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân, nhà đầu tư và chính quyền địa phương, để dự án được thực hiện hiệu quả, góp phần phát triển đô thị và nâng cao chất lượng sống của người dân, ông Cường nhấn mạnh.